آیا استفاده از خاك یك كشور برای انجام عملیات نظامی علیه كشور دیگر، اصل بیطرفی آن كشور را نقض میكند؟ برنامه «فقه پویا» رادیو معارف با طرح این پرسش، موضوع را از منظر حقوق بینالملل و قواعد فقهی از جمله دفاع مشروع و منع «اعانه بر ظلم» بررسی كرد.
به گزارش روابط عمومی رادیو معارف، برنامه «فقه پویا» با پرداختن به یكی از مسائل نوپدید در حوزه فقه و حقوق، این پرسش را مطرح كرد كه در صورت استفاده از خاك یك كشور برای انجام عملیات نظامی علیه كشور دیگر، مسئولیت دولت میزبان چیست و آیا میتوان واكنش نظامی به پایگاه مورد استفاده برای حمله را در چارچوب دفاع مشروع بررسی كرد؟
در این برنامه، با اشاره به حملات نظامی آمریكا و رژیم صهیونیستی به ایران و ادعای استفاده از برخی پایگاههای نظامی آمریكا در كشورهای حاشیه خلیج فارس، موضوع ادعای بیطرفی كشورهای میزبان مورد بررسی قرار گرفت.
دكتر غلامعلی قاسمی با طرح این دیدگاه كه استفاده عملیاتی از یك پایگاه نظامی برای حمله به كشور دیگر، صرفاً یك حضور نظامی عادی محسوب نمیشود، به بررسی میزان مسئولیت كشور میزبان در قبال فعالیتهای انجامشده از این پایگاهها پرداخت.
وی با اشاره به حضور نیروها و تجهیزات نظامی آمریكا در برخی كشورهای منطقه، این پرسش را مطرح كرد كه آیا دولت میزبان میتواند در شرایطی كه از خاك آن برای عملیات نظامی علیه كشور دیگر استفاده میشود، همچنان خود را كاملاً بیطرف بداند؟
اصل بیطرفی و مسئولیت بینالمللی
در ادامه برنامه، موضوع بیطرفی كشورها در مخاصمات مسلحانه از منظر حقوق بینالملل بررسی شد.
كارشناسان برنامه با اشاره به قواعد بینالمللی مرتبط با بیطرفی، بر این نكته تأكید كردند كه نحوه استفاده از سرزمین و تأسیسات یك كشور برای عملیات نظامی میتواند در ارزیابی مسئولیت آن كشور مؤثر باشد.
در این بخش همچنین به برخی اسناد و رویههای حقوق بینالملل، از جمله قواعد مرتبط با مسئولیت دولتها و آرای قضایی بینالمللی، اشاره شد و ابعاد مختلف مسئولیت كشورهایی كه به استفاده نظامی از قلمرو خود رضایت میدهند، مورد بحث قرار گرفت.
دفاع مشروع در یك مسئله نوپدید
دكتر سجاد رنجبر دافچاهی نیز در ادامه، موضوع را از منظر فقه اسلامی و حقوق دفاع مشروع بررسی كرد و با توجه به نوپدید بودن مسئله، بر استفاده از قواعد عام فقهی برای تحلیل آن تأكید داشت.
وی با استناد به آیه 190 سوره بقره، مفهوم مقابله با تجاوز و دفاع در برابر حمله را مورد توجه قرار داد و توضیح داد كه در صورت احراز نقش مستقیم یا تسهیلگر یك پایگاه نظامی در حمله، بررسی موضوع در چارچوب دفاع مشروع ضرورت پیدا میكند.
«اعانه بر ظلم»؛ یكی از مبانی فقهی مورد بررسی
از دیگر محورهای این برنامه، بررسی قاعده «منع اعانه بر ظلم» بود. در این بخش با استناد به آیه «وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»، همكاری و فراهم كردن زمینه برای تجاوز و ظلم از منظر فقه اسلامی مورد بررسی قرار گرفت.
بر اساس دیدگاه مطرحشده در برنامه، چنانچه رضایت یا مشاركت مؤثر یك دولت در استفاده از قلمرو یا امكانات نظامی آن برای تجاوز به كشور دیگر احراز شود، موضوع میتواند از منظر فقهی و حقوقی متفاوت از حالتی باشد كه دولت میزبان هیچگونه مشاركت یا رضایتی در عملیات نداشته است.
تفكیك میان دولت میزبان و مردم كشورهای منطقه
در ادامه، بر ضرورت تفكیك میان دولتها و ملتهای كشورهای منطقه تأكید شد؛ بهگونهای كه بحث درباره مسئولیت احتمالی دولتها یا پایگاههای نظامی، نباید به معنای نسبت دادن مسئولیت به مردم كشورهای میزبان تلقی شود.
برنامه همچنین بر اهمیت رعایت موازین انسانی و حقوق بشری در هرگونه اقدام نظامی و ضرورت پرهیز از هدف قرار دادن غیرنظامیان تأكید كرد.
یك مسئله نوپدید در فقه معاصر
در جمعبندی این بخش، كارشناسان «فقه پویا» استفاده نظامی از قلمرو كشورهای ثالث را مسئلهای دانستند كه با توجه به شرایط جدید روابط بینالملل و حضور گسترده پایگاههای نظامی خارجی، نیازمند بررسی دقیق فقهی و حقوقی است.
«فقه پویا» با طرح این موضوع تلاش كرد ضمن تبیین مفاهیمی همچون دفاع مشروع، اصل بیطرفی، مسئولیت دولتها و منع اعانه بر ظلم، ابعاد مختلف یك مسئله نوپدید را برای مخاطبان رادیو معارف تشریح كند.